Rolnik kontrolujący stan roślin na plantacji kwitnącego rzepaku - AI GENERATED
Uprawa i ochrona roślin
08 listopad 2017

Środki biologiczne – sposób na zdrowe rośliny

Ostatnia aktualizacja artykułu: 22.10.2026
Poprawiono informacje o preparatach biologicznych, ich działaniu i zastosowaniu.
(Autor aktualizacji: Monika Kawa)

Rośliny uprawne nie zawsze rozwijają się tak, jak oczekuje rolnik. Czasem atakują je choroby, które powodują, że pędy usychają, a na liściach pojawiają się plamy lub szary nalot. Problemem bywają również szkodniki, które mogą prowadzić do strat w plonach. Co zrobić, żeby temu zaradzić? Coraz częściej stosowane są biologiczne środki ochrony roślin, które wykorzystują naturalne mechanizmy ograniczania chorób i szkodników. Mogą stanowić uzupełnienie tradycyjnych metod ochrony upraw, a niektóre z nich są również dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym.

Środki biologiczne – co warto wiedzieć?

  • Środki biologiczne wykorzystują różne mechanizmy działania. Jedne mikroorganizmy pasożytują na patogenach, inne hamują ich rozwój lub konkurują z nimi o składniki pokarmowe i miejsce bytowania.
  • Coniothyrium minitans ogranicza przetrwalniki sprawcy zgnilizny twardzikowej w glebie, natomiast Pythium oligandrum jest wykorzystywany w ochronie przed wybranymi chorobami roślin.
  • Preparaty zawierające Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki stosuje się przeciwko określonym gąsienicom motyli. Działają żołądkowo, dlatego ważny jest właściwy termin zabiegu.
  • Mikoryza wspomaga rozwój korzeni oraz pobieranie wody i składników pokarmowych, ale szczepionki mikoryzowe nie są automatycznie środkami ochrony roślin.
  • Skuteczność preparatów biologicznych zależy od warunków środowiskowych i terminu aplikacji. Niektóre z nich można stosować w rolnictwie ekologicznym, jednak dopuszczalność zależy od przepisów, konkretnego środka i jego zastosowania.

Nadpasożytnictwo i antagonizm – patenty na ochronę roślin

W biologicznej ochronie roślin bardzo często wykorzystywane są organizmy antagonistyczne oraz zjawisko nadpasożytnictwa. Pasożytowanie jednych organizmów na innych pasożytach to nadpasożytnictwo. W ograniczaniu występowania grzyba Sclerotinia sclerotiorum, który wywołuje zgniliznę twardzikową, pomaga inny grzyb – Coniothyrium minitans. Atakuje on przetrwalniki patogenu znajdujące się w glebie, przyczyniając się do ich rozkładu. To znakomity przykład nadpasożytnictwa.

Jeśli zaś chodzi o antagonistyczne sposoby działania drobnoustrojów na patogeny roślinne, mechanizmów może być kilka.

1. Antybioza

Substancje wytwarzane przez niektóre mikroorganizmy hamują wzrost i rozwój patogenów. Zjawisko to nazywamy antybiozą.

Drobnoustroje mogą również konkurować ze sobą o składniki pokarmowe lub miejsce bytowania. Jest to odrębny mechanizm antagonizmu, który utrudnia rozwój organizmów chorobotwórczych.

2. Mikoliza

Ściana komórkowa grzybów może być rozkładana przez enzymy wytwarzane przez inne mikroorganizmy. Ich działanie jest skierowane na składniki ścian komórkowych patogenów grzybowych. Szczególną rolę odgrywają tu chitynazy i β-1,3-glukanazy.

W tego rodzaju procesach uczestniczą niektóre bakterie, np. z rodzajów Bacillus, Pseudomonas i Streptomyces, a czasem również grzyby.

3. Mikostaza

Proces polega na tym, że kiełkowanie zarodników lub wzrost grzybów zostają zahamowane, często już w glebie.

Nie oznacza to jednak całkowitego zniszczenia patogenu. W sprzyjających warunkach jego rozwój może zostać wznowiony.

Środki ochrony roślin – antagoniści coraz popularniejsi

Wykorzystywanie mikroorganizmów antagonistycznych, jako środków ochrony roślin jest coraz popularniejsze. Korzystanie z drożdży, grzybów i bakterii jest bardzo skuteczne, dlatego coraz więcej osób korzysta z tego rodzaju metod. Nie sposób wyselekcjonować szczepu, który będzie wykazywał rozległe spektrum aktywności wobec fitopatogenów. Należy zatem wybierać szczepy kompatybilne ze sobą, których działanie będzie zróżnicowane i zapewni efektywną kontrolę chorób owoców i warzyw.

Jakie korzyści wynikają z zastosowania mieszaniny antagonistów do ochrony roślin?

  1. Poszerzenie spektrum aktywności drobnoustrojów wobec wybranych patogenów.
  2. Możliwość zwiększenia skuteczności biokontroli dzięki różnym sposobom działania – poprzez antagonizm, pasożytnictwo oraz pobudzanie reakcji obronnych roślin.
  3. Łączenie cech biologicznych odpowiednio dobranych szczepów, co w określonych warunkach może poprawiać efekty ochrony.

Przykładem wykorzystania antagonistów są badania nad ograniczaniem rozwoju Penicillium expansum, grzyba powodującego niebieską pleśń jabłek. W tym celu analizuje się m.in. możliwości zastosowania wybranych bakterii i drożdży, które mogą ograniczać rozwój patogenu podczas przechowywania owoców.

Nie każda mieszanina antagonistów będzie jednak skuteczniejsza od pojedynczego mikroorganizmu. Niektóre szczepy mogą konkurować również między sobą, dlatego ważny jest ich odpowiedni dobór.

Mimo że stosowanie takich rozwiązań może przynosić dobre rezultaty, nie wszystkie trafiają na rynek. Znaczenie mają koszty produkcji, trwałość preparatów oraz wymagania związane z rejestracją.

Ciekawostka - grafikaCiekawostka - grafika

Warto zapamiętać!

Gotowych środków mikrobiologicznych nie należy samodzielnie łączyć bez sprawdzenia ich kompatybilności oraz zaleceń dotyczących stosowania.

Biologiczna ochrona roślin – mikoryza

Mikoryza, czyli symbioza grzybów z korzeniami roślin, jest jednym z ważnych zjawisk zachodzących w glebie. Co istotne, występuje naturalnie, bez konieczności ingerencji człowieka.

To rodzaj współżycia, w którym grzyby wspomagają rośliny w pobieraniu wody i składników pokarmowych. W określonych warunkach mogą również ograniczać presję niektórych patogenów glebowych, np. z rodzajów Pythium, Phytophthora czy Fusarium.

Nie oznacza to jednak, że każda szczepionka mikoryzowa jest biologicznym środkiem ochrony roślin. Mikoryza wspiera przede wszystkim funkcjonowanie systemu korzeniowego, a działanie przeciwko konkretnym chorobom musi być potwierdzone dla danego produktu.

Jakie korzyści wynikają z wykorzystania szczepionek mikoryzowych?

  1. Zredukowanie o 25% ilości szczepionek mikoryzowych, które trzeba użyć w trakcie produkcji szkółkarskiej drzew leśnych.
  2. Stworzenie mechanicznej bariery dla patogenów.
  3. Ograniczenie działalności szkodliwych drobnoustrojów w ryzosferze.
  4. Rozgałęzienie systemu korzeniowego roślin oraz wzbogacenie ich o większa ilość korzeni bocznych.
  5. Wydajniejsze pobieranie przez rośliny wody i składników pokarmowych z gleby.
  6. Obniżenie kosztów energetycznych roślin.
  7. Stymulacja wzrostu nadziemnych części roślin.

Efekty zależą jednak od gatunku rośliny, rodzaju grzyba i warunków panujących w glebie. Nie wszystkie rośliny tworzą mikoryzę, a zastosowanie szczepionki nie zawsze przynosi zauważalną poprawę.

Środki biologiczne – najpopularniejsze preparaty

Wśród biologicznych środków ochrony roślin, najczęściej stosowane są biopreparaty, czyli specyfiki, w których substancję czynną stanowią określone mikroorganizmy lub ich formy przetrwalnikowe. Wykorzystuje się również wybrane substancje pochodzenia naturalnego, choć nie wszystkie takie produkty należą do biologicznych środków ochrony roślin.

Co więcej, nie każdy biopreparat jest zarejestrowanym środkiem ochrony roślin. Część produktów służy przede wszystkim do wspomagania wzrostu lub odżywiania upraw.

  1. Serenade ASO Bayer
    Serenade ASO Bayer

    Już od 82,74 zł

    Stany magazynowe znajdują się poniżej Stany magazynowe znajdują się poniżej
    Dodaj do listy życzeń Porównaj
  2. Lalstop Contans WG 4Kg Lallemand Plant Care
    Lalstop Contans WG Lallemand Plant Care

    Już od 505,00 zł

    Stany magazynowe znajdują się poniżej Stany magazynowe znajdują się poniżej
    Dodaj do listy życzeń Porównaj
  3. Polyversum WP Bio Agris
    Polyversum WP Bio Agris

    Już od 134,00 zł

    Stany magazynowe znajdują się poniżej Stany magazynowe znajdują się poniżej
    Dodaj do listy życzeń Porównaj
  4. Lepinox Plus Biocant
    Lepinox Plus Biocont

    Już od 38,00 zł

    Stany magazynowe znajdują się poniżej Stany magazynowe znajdują się poniżej
    Dodaj do listy życzeń Porównaj

1. Lalstop Contans WG

Biologiczny środek grzybobójczy zawierający Coniothyrium minitans, szczep CON/M/91-08. Grzyb ten pasożytuje na przetrwalnikach (sklerocjach) patogenów z rodzaju Sclerotinia, w tym sprawcy zgnilizny twardzikowej. Preparat stosuje się doglebowo, aby ograniczyć źródło kolejnych infekcji. Nie służy do zwalczania objawów choroby na już porażonych roślinach.

2. Polyversum WP

Preparat zawierający Pythium oligandrum, szczep M1. Mikroorganizm ten pasożytuje na niektórych grzybach chorobotwórczych i enzymatycznie rozkłada ich strzępki, a jednocześnie pobudza mechanizmy obronne roślin. Środek wykorzystuje się do ochrony strefy korzeniowej i części nadziemnych przed określonymi chorobami grzybowymi.

3. Serenade ASO

Mikrobiologiczny środek grzybobójczy i bakteriobójczy zawierający Bacillus subtilis, szczep QST 713. Bakterie wytwarzają substancje ograniczające rozwój wybranych patogenów oraz konkurują z nimi o składniki pokarmowe i miejsce bytowania. Preparat działa powierzchniowo i jest stosowany przeciwko określonym chorobom grzybowym i bakteryjnym.

4. Lepinox Plus

Biologiczny środek owadobójczy zawierający Bacillus thuringiensis subsp. kurstaki, szczep EG 2348. Działa żołądkowo na określone gąsienice motyli, które pobierają substancję czynną podczas żerowania na opryskanych roślinach. Po pobraniu odpowiedniej dawki przestają żerować, choć mogą pozostawać żywe jeszcze przez kilka dni. Zabieg najlepiej wykonać podczas wylęgu gąsienic lub bezpośrednio po nim.

Biologiczne środki ochrony roślin – porównanie preparatów

Preparat Mikroorganizm Główne działanie
Lalstop Contans WG Coniothyrium minitans Ograniczanie przetrwalników sprawcy zgnilizny twardzikowej
Polyversum WP Pythium oligandrum Ograniczanie rozwoju wybranych patogenów roślin
Serenade ASO Bacillus, szczep QST 713 Ograniczanie rozwoju określonych sprawców chorób
Lepinox Plus Bacillus thuringiensis Zwalczanie wybranych gąsienic motyli

Zakres stosowania poszczególnych preparatów zależy od aktualnej etykiety i zezwolenia.

A co z dawnymi preparatami Biobit, Biochikol i Biosept 33 SL?

W starszych publikacjach dotyczących biologicznej ochrony roślin często wymieniano Biobit 3.2 WP, Biochikol 020 PC i Biosept 33 SL. Warto wiedzieć, jak działały te preparaty, ale nie należy zakładać, że nadal mają aktualne zezwolenia i takie same zastosowania.

  • Biobit 3.2 WP był środkiem wykorzystującym Bacillus thuringiensis do zwalczania określonych gąsienic motyli. Podobny mechanizm działania występuje w innych preparatach zawierających odpowiednie szczepy tej bakterii, np. Lepinox Plus. Nie oznacza to jednak, że można je stosować zamiennie w każdej uprawie.
  • Biochikol 020 PC zawierał chitozan, substancję otrzymywaną z chityny. W starszych opracowaniach opisywano go jako preparat wspomagający naturalne mechanizmy obronne roślin. Nie należy przenosić tych zaleceń na wszystkie współczesne produkty zawierające chitozan.
  • Biosept 33 SL był preparatem na bazie ekstraktu z grejpfruta. Obecnie w ofercie można spotkać Biosept Active, również zawierający ekstrakt z grejpfruta. Nie jest to jednak ten sam produkt i nie należy przypisywać mu dawnych zastosowań Biosept 33 SL.

Jeśli szukasz zamiennika starszego preparatu, sprawdź przede wszystkim substancję czynną, zwalczany organizm, rodzaj uprawy oraz aktualny zakres zezwolenia. Podobny skład nie gwarantuje identycznego działania ani możliwości stosowania w tych samych warunkach.

Aktualne informacje o dopuszczonych produktach można znaleźć w rejestrze środków ochrony roślin Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Podsumowując:

Biologiczna ochrona roślin stanowi alternatywę dla niektórych zabiegów chemicznych, a w wielu przypadkach jest ich wartościowym uzupełnieniem. Jej skuteczność zależy w dużej mierze od warunków środowiskowych, rodzaju uprawy, nasilenia chorób lub występowania szkodników oraz terminu zastosowania preparatu. Na rynku dostępne są różne środki biologiczne, które pozwalają ograniczać określone zagrożenia w uprawach. Najlepsze efekty przynoszą odpowiednio dobrane i stosowane zgodnie z zaleceniami, jako element integrowanej ochrony roślin.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o środki biologiczne

Czy biologiczne środki ochrony roślin można stosować razem z preparatami chemicznymi?

➝ Niektóre biologiczne środki ochrony roślin można łączyć z preparatami chemicznymi, jednak zależy to od rodzaju mikroorganizmów oraz substancji czynnych. Część fungicydów może ograniczać żywotność pożytecznych grzybów i bakterii, zmniejszając skuteczność ochrony biologicznej.

Przed wykonaniem zabiegu należy sprawdzić etykiety produktów, zalecenia producentów dotyczące kompatybilności oraz wymagane odstępy między aplikacjami. Sama zgodność fizyczna mieszaniny nie oznacza, że preparaty zachowają swoje właściwości.

Jak przechowywać biologiczne środki ochrony roślin, aby nie straciły skuteczności?

➝ Biologiczne środki ochrony roślin należy przechowywać zgodnie z warunkami określonymi na etykiecie produktu. Preparaty zawierające żywe mikroorganizmy mogą być szczególnie wrażliwe na wysoką temperaturę, bezpośrednie nasłonecznienie oraz nieodpowiednią wilgotność.

Niektóre wymagają przechowywania w chłodzie, podczas gdy inne zachowują trwałość w temperaturze pokojowej. Ważne jest również przestrzeganie terminu ważności oraz zaleceń dotyczących wykorzystania produktu po otwarciu opakowania.

Dlaczego biologiczny środek ochrony roślin nie zawsze przynosi oczekiwane rezultaty?

➝ Skuteczność biologicznych środków ochrony roślin zależy między innymi od temperatury, wilgotności, nasilenia choroby lub obecności szkodników oraz właściwego terminu aplikacji. Niektóre preparaty działają najlepiej zapobiegawczo albo we wczesnych fazach rozwoju zagrożenia.

Niewłaściwe warunki pogodowe, zbyt późne wykonanie zabiegu lub nieprawidłowe przechowywanie produktu mogą ograniczyć jego działanie. Dlatego ważne jest dopasowanie preparatu do konkretnego problemu i przestrzeganie zaleceń producenta.

Źródła i więcej informacji: